Universe in the Classroom logo

Universe in the Classroom

Lliwiau

Yn y gweithgaredd hwn, bydd y disgyblion yn dysgu am liwiau drwy greu prism dŵr i dorri golau yn saith o liwiau’r enfys.

Lliwiau canllaw athrawon

Lliwiau taflen waith myfyrwyr

Amcanion Dysgu:
  • Deall bod golau’n teithio mewn llinellau syth a bod modd i olau gael ei blygu.
  • Deall bod golau gwyn wedi’i wneud o liwiau’r enfys.
Deunyddiau
  • Copi o Daflen Waith Lliwiau i bob disgybl Atodiad 5
  • Dalen o bapur gwyn
  • Powlen fawr o ddŵr, drych bach a diwrnod heulog NEU CD/DVD a thortsh
Gwybodaeth Gefndir

Dros 300 mlynedd yn ôl, gwnaeth Isaac Newton i belydryn o olau gwyn yr haul deithio drwy brism a darganfod ei fod wedi’i wneud o lawer o liwiau gwahanol. Roedd y prism yn caniatáu i olau ledaenu i fand o saith lliw: coch, oren, melyn, gwyrdd, glas, indigo a fioled. Mae’r ffenomen hon yn digwydd ym myd natur hefyd. Caiff enfys ei greu wrth i heulwen sgleinio ar ddefnynnau o ddŵr yn yr aer. Mae miloedd o’r defnynnau dŵr hyn yn torri’r golau, yn union fel prism.

Mae’r arbrawf hwn yn dangos beth sy’n digwydd pan fo golau’n cael ei blygu. Mae’r golau’n plygu pan fydd yn mynd i mewn i sylwedd arall sydd â dwysedd gwahanol, gan achosi iddo arafu neu gyflymu. Mae hyn yn gwneud iddo blygu.

Caiff sbectrwm, neu enfys, ei greu am fod golau gwyn wedi’i wneud o lawer o wahanol donfeddi ac mae pob un o’r tonfeddi hyn yn plygu’n wahanol.

Golau fioled sy’n plygu fwyaf a golau coch sy’n plygu leiaf. Mae’r gwahaniaeth yn yr ongl yn golygu bod y golau’n gadael y dŵr mewn gwahanol safleoedd, gan edrych fel bandiau o liw.

Cyfarwyddiadau

1) Gofynnwch i’r disgyblion pa liw yw’r ffynhonnell golau (yr haul neu dortsh): melyn neu wyn?

2) Os ydych yn defnyddio’r haul yn ffynhonnell golau, llenwch bowlen â dŵr a rhowch y dŵr wrth ffenest, wedyn gosodwch y drych yn rhannol yn y dŵr yn wynebu’r ffenest.

3) Os ydych chi’n defnyddio CD/DVD, pwyntiwch y tortsh at y CD/DVD fel y gallwch weld y golau’n adlewyrchu.

4) Daliwch y darn o bapur i fyny i ryng-gipio’r adlewyrchiad. Dylai enfys ymddangos ar y papur.

Colour Demo

5) Esboniwch, er bod y golau a welwn o’r ffynhonnell yn ymddangos yn wyn, mewn gwirionedd mae wedi’i wneud o holl liwiau’r enfys wedi’u cyfuno. Mae’r lliwiau hyn wedi’u cuddio oddi wrthym hyd nes bod yr offer cywir yn eu datgelu (dŵr yn yr achos hwn).

6) Esboniwch fod golau’n teithio mewn llinellau syth (gweler Atodiad 1, Sut Mae Golau’n Teithio i gael mwy o wybodaeth am sut i arddangos hyn) ond mae modd ei blygu. Er enghraifft, mae dŵr wedi plygu’r golau yn yr arbrawf hwn. Mae golau o wahanol liwiau’n plygu’n wahanol.

7) Gofynnwch i’r disgyblion lenwi Taflen Waith Lliwiau (Atodiad 5).

Casgliad

Datgelwch liw golau o sêr eraill drwy dynnu ffotograff o glwstwr o sêr gan ddefnyddio’r telesgopau robotig a’u lliwio gan ddefnyddio ein dull cyflym a hawdd. Gweler Sut i Greu Delweddau Lliw Trawiadol.

Cysylltiadau â’r Cwricwlwm

Gwyddoniaeth CA2 yng Nghwricwlwm Cenedlaethol Cymru “Sut mae pethau’n gweithio: sut mae goleuni’n teithio a sut y gellir ei ddefnyddio.”